Hiç düşündünüz mü, tarihimizin en muhteşem dönemlerinden birinde yaşama şansımız olsaydı, hangi çağı seçerdik? Birçoğumuz için bu sorunun cevabı muhtemelen 16. yüzyıl olurdu, değil mi? Zira bu asır, Barbaros Hayreddin Paşa, Mimar Sinan ve Kanuni Sultan Süleyman gibi öyle dev isimlere ev sahipliği yapmış ki, adeta bir efsaneler çağı. İşte bu eşsiz dönemin denizlere mührünü vuran efsanevi kaptan-ı deryası Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi, sadece bir anıt değil, aynı zamanda tarihin katmanlarını, sırlarını ve derin bağlarını günümüze taşıyan canlı bir miras.
Bugün, o müthiş Kaptan-ı Derya’nın Beşiktaş’taki türbesine uzanan yolculuğumuzda, sadece bir yapıyı değil, Akdeniz’i bir Türk gölü haline getiren o ruhu ve günümüze uzanan güçlü bağları da keşfedeceğiz. Gelin, bir kahve eşliğinde bu sır perdelerini aralayalım.
Denizcilerin Kıblesi: Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi
Beşiktaş Meydanı’nda, İstanbul’un kalbinde, tüm o otobüs ve gemi trafiğinin, insan kalabalığının ortasında bir yapı var ki, yüzyıllardır denizcilerin adeta pusulası, kıblesi olmuş. Evet, Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi‘nden bahsediyoruz. Osmanlı denizcileri için burası sadece bir mezar değil, aynı zamanda ruhani bir merkezdi.
Sefere çıkan gazi denizcilerimiz, denize açılmadan önce kıldıkları namazlarda yüzlerini hem Kabe’ye hem de bu mübarek türbeye çevirir, paşanın hatırasına selam dururlardı. Bu öyle köklü bir gelenek ki, yakın geçmişimizde bile izlerini görüyoruz. Mavi Vatan doktrini kapsamında gerçekleştirilen tatbikatlardan dönen savaş gemilerimiz, Paşa’nın türbesini selamlayarak bu geleneği yaşatmaya devam ettiler. Yani, o ruh, o saygı, o büyük miras hala dipdiri aramızda.
Antik Temeller Üzerinde Yükselen Türbe
Türbenin yeri rastgele seçilmemiş. Barbaros Hayreddin Paşa, daha hayattayken, vefatından dört yıl önce, 1542’de bu türbeyi bizzat yaptırmış ve yerini kendisi seçmiş. Vakfiyesinde “kendi cesedimin defnolunması için müceddeden bina eylediğim türbe-i şerifime” diyerek bu özel tercihi net bir şekilde belirtmiş. Ama burayı özel kılan sadece paşanın tercihi değil, aynı zamanda türbenin oturduğu antik temeller.
Beşiktaş’ın bu sahil şeridi, Roma ve Bizans dönemlerinde “Diplokionion” yani “çift sütunlar” olarak anılan, kutsal sayılan bir bölgeydi. Hatta bazı araştırmalar, türbenin Apollon Tapınağı ve bir Bizans sarayının kalıntıları üzerine inşa edildiğini gösteriyor. 1509 depreminde yıkılan Diplokionion sütunlarının malzemeleri, Paşa’nın türbesinin yapımında kullanılmış. Hayreddin Paşa’nın, deniz tanrısı Poseidon gibi, kendini denizle böylesine bütünleştiren bir konum seçmesi, gerçekten de ilahi bir tesadüf mü, yoksa derin bir bilincin ürünü mü, kim bilir?
Mimar Sinan’ın Dokunuşu ve Yer Seçiminin Önemi
Bu eşsiz türbenin inşasında, tarihimizin bir başka dev ismi, Mimar Sinan‘ın parmağı olması da ayrıca büyüleyici. Barbaros Hayreddin Paşa’dan sadece on yaş küçük olan Sinan, Kanuni Sultan Süleyman’a ve bu topraklara hizmet etmiş iki büyük figür olarak yollarını kesiştirmişler.
Sinan Paşa Camii’nin de türbenin hemen yanında, adeta onu kıble alacak şekilde inşa edilmesi, bu kompleksin önemini daha da artırıyor. Mimar Sinan’ın türbenin yer seçiminde Barbaros Paşa’yı etkileyip etkilemediği hala bir muamma. Ama şurası bir gerçek: bu iki dahinin ortak eseri, denizle iç içe, dalga seslerini duyabilecek kadar yakın bir konumda, sonsuzluğa uzanıyor.
Sancaktaki Sır: Mühr-ü Süleyman
Barbaros Hayreddin Paşa‘dan bahsetmişken, türbesinin üzerinde de yer alan ve Deniz Kuvvetleri girişimizde de karşımıza çıkan o mübarek sancağını anmamak olmaz. Özellikle de üzerinde, bazılarının kafasında soru işaretleri uyandıran altı köşeli yıldızı…
Bu yıldız, sanılanın aksine, İslam tarihinde çok yaygın olarak kullanılan, Rahmani bir sembol olan Mühr-ü Süleyman‘dır. Sancağın en üstünde “Allah’tan bir yardım ve yakın bir fetih vardır…” ayeti, ortasında Hz. Ali’nin Zülfikar‘ı, yanındaki “beyaz el” Pençe-i Âl-i Aba’yı, dört köşesinde ise Dört Halife’nin isimleri yer alır. İşte bu altı köşeli yıldız, yani Mühr-ü Süleyman, Anadolu Selçuklu’dan Osmanlı’ya kadar birçok caminin tavan, duvar ve cam süslemelerinde, taş işçiliğinde, padişah gömleklerinde, sancaklarda, mimari süslemelerde kullanılmış kadim bir motiftir. Paşa’nın sancağına “rüzgara hükmedebilmek maksadıyla” bu motifi koydurması da bir inancın, bir geleneğin yansımasıdır.
Evet, Türk-İslam tarihinde yaygın olan bu sembol, zamanla Yahudi ve Masonlar tarafından da kullanılmaya başlanmış, hatta Yahudiler için kutsal bir simge haline gelmiştir. Ancak bu modern kullanımlar, sembolün asıl kökenini ve İslam kültüründeki derin yerini değiştirmez.
Mavi Vatan ve Barbaros’un Mirası
Günümüzde Türkiye’nin denizlerdeki güçlü duruşunun temelini oluşturan Mavi Vatan doktrini, adeta Barbaros Hayreddin Paşa’nın mirasının güncel bir tezahürüdür. 2015 sonrası hayata geçirilen bu strateji, 2019’da Karadeniz, Ege ve Akdeniz’de eş zamanlı olarak icra edilen büyük Mavi Vatan Tatbikatı ile taçlandırılmıştır. İşte bu tatbikattan dönen savaş gemilerimizin Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi‘ni selamlaması, geçmişle gelecek arasında kurulan köprünün en güzel örneklerinden biridir. Paşa’nın sancağının Deniz Kuvvetleri girişinde dalgalanması da, onun ruhunun denizlerimizde yaşamaya devam ettiğini gösterir.
Ne mutlu ki, Türk tarihinin en büyük denizcilerinden biri olan Barbaros Hayreddin Paşa‘nın türbesi, bugün ülkemizin en işlek semtlerinden birinin tam kalbinde, her birimizin gözü önünde duruyor. Umuyoruz ki, yüzyıllardır hem torunlarının sesleri hem de Boğaz’ın dalgaları arasında huzurla yatıyordur. Sağlıcakla kalın.
—
Sıkça Sorulan Sorular
Soru: Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi neden denizciler için bu kadar önemliydi?
Cevap: Türbe, Osmanlı denizcileri için adeta bir kıble, bir ziyaretgah olmuştur. Sefere çıkan denizciler, denize açılmadan önce dua etmek, hem Hayreddin Paşa’nın hatırasına saygı duruşunda bulunmak hem de bereket ve zafer dilemek için buraya yönelirlerdi. Bu köklü gelenek, günümüzde ‘Mavi Vatan’ tatbikatları sonrası savaş gemilerimizin türbeyi selamlamasıyla hala devam etmektedir.
Soru: Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi’nin yer seçimi nasıl belirlenmiştir?
Cevap: Türbenin yeri tesadüf değildir; Barbaros Hayreddin Paşa tarafından bizzat seçilmiştir. Hatta vefatından dört yıl önce, 1542’de yapımına başlanmıştır. Bu bölge, antik çağlarda Apollon Tapınağı ve bir Bizans Sarayı gibi kutsal yapıların bulunduğu, Diplokionion sütunlarının yükseldiği, tarihi ve özel bir alandır. Paşa’nın, denizle iç içe, dalga seslerini duyabilecek kadar yakın bir yer seçimi, denizle olan derin bağını ve mirasını vurgular.
Soru: Barbaros Hayreddin Paşa’nın sancağındaki altı köşeli yıldız ne anlama geliyor?
Cevap: Sancakta yer alan iç içe geçmiş iki üçgenden oluşan altı köşeli yıldız, Mühr-ü Süleyman olarak bilinir ve İslam tarihinde yaygın olarak kullanılan Rahmani bir semboldür. Taş, ahşap, cam gibi birçok sanatsal eserde, cami süslemelerinde ve Anadolu Selçuklu eserlerinde sıkça rastlanan bu motif, rüzgara hükmedebilmek maksadıyla sancakta kullanılmıştır. Modern dönemde Yahudilikle ilişkilendirilse de, kökeni çok daha eskidir ve Türk-İslam kültüründe geniş yer bulmuştur.
