Afrika’nın güneyine baktığınızda yemyeşil bitki örtüsü sizi karşılarken, kuzeye, Sahra’ya döndüğünüzde bambaşka bir dünya belirir. Burası, birden fazla ülkeyi kapsayan, 9 milyon kilometrekarelik devasa bir kum denizidir; İspanya’yı tam 18 kez içine sığdırabilecek kadar büyük. Peki, bu uçsuz bucaksız kum parçasının binlerce yıl önce yemyeşil bir cennet olduğunu biliyor muydunuz? Evet, yanlış duymadınız. Bilim insanlarının Sahra Çölü gizemleri hakkında yaptığı keşifler, bizi oldukça ürpertici ve şaşırtıcı bir yolculuğa çıkarıyor. Hadi gelin, bu kumların altında yatan sırlar perdesini aralayalım.
Sahra: Yeşil Bir Cennetten Kum Denizi’ne Nasıl Dönüştü?
Düşünsenize, bir zamanlar tropik bir bölge olan Sahra, nasıl oldu da bugünkü sert ve kurak haline geldi? Cevabı, binlerce yıl öncesine, dünyanın yörünge eksenindeki hafif salınımlara dayanıyor. Bu salınımlar, Güneş radyasyonunun atmosfere giriş açısını değiştirerek, binlerce yıl süren periyodik nemli ve kurak dönemlere yol açmış. Afrika’nın “nemli dönemleri” olarak bilinen zamanlarda, Kuzey Afrika çok daha fazla yağmur alıyor, nehirler ve göllerle dolup taşıyordu.
Ancak yaklaşık 8 bin ila 4 bin 500 yıl önce işler değişti. Nemli dönemden kuraklığa geçiş, bazı bölgelerde yörünge hareketleriyle açıklanabilecekten çok daha hızlı gerçekleşti. Arkeolog David Wright’ın araştırmaları, bu ani değişimin arkasındaki sır perdesini aralıyor. Wright, tortu çekirdekleri, polen kayıtları ve arkeolojik verileri incelerken ilginç bir örüntü fark etti: Göçebe çobanların, yani pastoralistlerin varlığı, bitki türlerinde de büyük bir değişime yol açmıştı. Sanki insanlar evcilleştirdikleri keçileri ve sığırlarıyla otlakları açtıkça, her şey çalılıklara dönüşmüş ve ardından bölge tamamen çöle teslim olmuştu. Bu durum, aşırı otlatmanın atmosferdeki nem miktarını azaltarak çölleşmeyi hızlandırdığına işaret ediyor. Üstelik bu göçebe topluluklar, ateşi bir “hakimiyet aracı” olarak da kullanmış olabilirler ki bu da ortamın çölleşme sürecini daha da hızlandırmış olabilir.
Çölün Ortasında Balina Fosilleri: Geçmişten Gelen Bir Evrim Hikayesi
Şimdi sıkı durun: Yuvarlanan kum tepelerinde yüzen balinaları hayal edebiliyor musunuz? İlk başta kulağa imkânsız gelse de, Mısır Sahrası’nda bulunan balina fosilleri çöl hakkında bildiğimiz her şeyi sorgulatıyor. Yüzlerce yıl boyunca rüzgarın garip şekillere soktuğu kumtaşı kayalarının arasında, tam 37 milyon yıl öncesine ait balina kemikleri bulundu. Bazı iskeletler 15 metre uzunluğa kadar ulaşıyor, omurları ise kamp ateşi kütükleri kadar kalındı.
Jeologlar o dönemde fark etmemiş olsalar da, bu tarih öncesi ipuçları, balinaların nasıl balina olduklarına dair çok önemli kanıtlar sunuyor. Bilim insanları uzun süredir, balinaların milyonlarca yıl içinde okyanusa girip yavaş yavaş dört bacağını kaybeden karasal memelilerden evrildiği şüphesi taşıyordu. Nitekim modern balinaların körelmiş arka bacak kemikleri bu teoriyi destekler nitelikte. Paleontologlar, balinaların karada yaşayan atalarının yaklaşık 55 milyon yıl önce deniz kenarında yaşayan geyik veya domuz benzeri hayvanlar olduğunu tahmin ediyorlar. Sudan avlanmayı kolaylaştıran özellikler geliştirdikçe, vücut ağırlıklarını denizde taşımak zorunda kalmadıkları için büyüdüler, omurgaları uzadı ve göğüs kafesleri genişledi. Vadide bulunan fosillerin çoğu Basilosaurus ve Dorudon türlerine ait. Basilosaurus yılan balığı benzeri dev bir gövdeye sahipken, Dorudon daha küçüktü ama tırtıklı hançer gibi dişleriyle modern bir balinayı andırıyordu. Çölün ortasında 75’ten fazla balina fosili bulunması, bu hayvanların bir zamanlar buralarda yüzdüğünü gösteren tartışılmaz bir kanıt.
Richat Yapısı: Sahra’nın Gözü ve Kayıp Atlantis’in Peşinde
Kayıp şehir Atlantis’i duymayan yoktur herhalde. Peki, bu ünlü şehrin Sahra Çölü’ndeki bir sonraki keşifle nasıl bağlantılı olabileceğini hiç düşündünüz mü? Bizi Richat Yapısı‘na, yani namıdiğer “Sahra’nın Gözü”ne götürüyor bu iddia.
Moritanya’daki çölün 40 kilometre genişliğindeki bir bölgesine yayılan, devasa bir boğa gözüne benzeyen bu jeolojik oluşum, yüzyıllarca sadece yerel göçebe kabileler tarafından biliniyordu. Ancak 1960’larda Gemini astronotlarının iniş çalışmaları için çektiği fotoğraflarla ortaya çıktı. Daha sonra Landsat uydusu daha detaylı görüntüler alarak, bu oluşumun boyutu, yüksekliği ve kapsamı hakkında daha fazla bilgi edinmemizi sağladı. Jeologlar, Sahra’nın Gözü’nün en az 100 milyon yıllık kayaçlar içeren devasa bir jeolojik kubbe olduğu sonucuna vardılar. Bu kayaçlar, rüzgarın toz ve su birikintilerini taşımasıyla oluşan magmatik, volkanik ve tortul katmanlardan oluşuyor. Günümüzde jeologlar burada kimberlit, karbonatit ve siyah peridotitler gibi çeşitli magmatik kayaç türleri buluyor.
Ancak Richat Yapısı‘nın bambaşka bir açıklaması daha var: Bazı teorisyenler, Platon’un MÖ dördüncü yüzyılda bahsettiği Halkalı şehrin kalıntılarının burada, Moritanya’da bulunabileceğini öne sürüyor. Onlara göre, Atlantis arayışında hep yanlış yerlere baktık; okyanusun altında değil, bu Atlantis Sahra‘da gizliydi. Platon’un Solon aracılığıyla bize ilettiği gibi, 23.5 kilometre çapında ve dairesel bir yapıya sahip olan Atlantis’in tanımı, Richat Yapısı’nın boyutları ve dairesel formuna şaşırtıcı derecede uyuyor. Üstelik, Platon’un bahsettiği kuzeydeki dağlar ve eski nehirlerin kanıtları da uydu görüntülerinde oldukça net bir şekilde görülebiliyor. Platon, Atlantis’in bir gece ve gündüz içinde tarihten silindiğinden ve dalgaların altında battığından bahseder. Bilimsel kayıtlar, Atlantis’in olduğu iddia edilen dönemde, yaklaşık 11.500 yıl önce dünyanın önemli bir iklim değişikliğine uğradığını ve günümüzde yaşayan hiç kimsenin göremediği bir tsunaminin izlerini taşıyan uydu görüntülerinin de dikkat çekici olduğunu gösteriyor.
Clayton Halkaları: Çölün Derinliklerindeki Gizemli Nesneler
Sahra Çölü’nün gizemleri elbette bunlarla sınırlı değil. Sırada, Mısır Sahrası’nın en elverişsiz kısımlarında bulunan ve işlevi bugün bile hala bilinmeyen bir nesne var: Coğrafyacı ve çöl kâşifi P. Clayton’ın adını taşıyan Clayton Halkaları.
Bu halkalar, iki ucu açık, konik çömlek silindirleridir ve her zaman halkanın küçük açıklığından biraz daha büyük, delikli bir veya daha fazla çömlek diskiyle birlikte bulunurlar. Bazıları özel olarak yapılmış olsa da, bazıları eski çömlek ve kavanozlardan devşirilerek işlenmiştir. Bu nesnelerin, Nil kıyısında yaşayan Mısırlılar tarafından kullanılmadığı düşünülüyor. Bunun yerine, Mısır’ın Şeyh Müftah kültürü olarak adlandırılan hanedanlıkları sırasında, vahada ve çevresinde yaşayan göçebe çobanlar bu halkaları kullanmış olabilir. Clayton Halkaları, bu kültürün mevsimlik avcılık ve hayvancılık kamplarının çevresinde bulunmuştur. Ancak aynı zamanda, kalıcı su kaynaklarından 300 kilometreye kadar olan ve herhangi bir çobanın veya avcının güvenli dolaşım menzilinin çok ötesindeki alanlarda da keşfedilmeleri, akıllara şu soruyu getiriyor: İnsanlar, Clayton Halkaları’nı çölün derinliklerine götürme zahmetine girecek kadar önemli kılan nedir? Bu soru, hâlâ yanıt bekleyen en büyük çöl gizemlerinden biri olarak varlığını sürdürüyor.
Sahra Çölü, sadece kumdan ibaret değil; altında binlerce yıllık bir tarih, evrimin izleri ve çözülmeyi bekleyen sayısız gizem barındırıyor. Kim bilir, belki de bir gün bu sırlar tamamen aydınlanır ve çölün hikayesini yeniden yazarız.
—
Sıkça Sorulan Sorular
Sahra Çölü eskiden nasıldı?
Sahra Çölü, binlerce yıl önce tropik bir bölgeydi. Dünya’nın yörünge eksenindeki salınımlar nedeniyle periyodik olarak nemli dönemler geçiriyor, bol yağmur alıyor, nehirler ve göllerle kaplı yemyeşil bir bitki örtüsüne sahipti.
Çölde bulunan balina fosilleri ne anlama geliyor?
Mısır Sahrası’nda bulunan balina fosilleri, balinaların milyonlarca yıl önce karasal memelilerden evrimleşerek denize adapte olduğu teorisini destekleyen önemli kanıtlar sunuyor. Bu fosiller, balinaların karasal atalarının ve suda yaşama geçiş süreçlerinin izlerini taşıyor.
Richat Yapısı neden “Sahra’nın Gözü” olarak adlandırılır ve Atlantis ile bağlantısı nedir?
Richat Yapısı, Moritanya’da bulunan, uzaydan keşfedilen, 40 kilometre genişliğinde, halka benzeri devasa bir jeolojik oluşumdur ve bu nedenle “Sahra’nın Gözü” olarak bilinir. Bazı teorisyenler, Platon’un tarif ettiği kayıp şehir Atlantis’in boyutları ve dairesel yapısıyla Richat Yapısı’nın uyumlu olduğunu düşünerek, Atlantis’in burada gizli olabileceğini öne sürmektedir.
